Nagromadzony tłuszcz: jak powstaje i gdzie się odkłada

Fałdki, boczki, kilka nadprogramowych kilogramów tu i tam przeszkadzają zarówno kobietom, jak i mężczyznom. To sprawia, że tłuszcz w organizmie kojarzymy raczej pejoratywnie. Ale jaką rolę odgrywa tłuszcz w naszym organizmie? Jak powstaje i jak pozbyć się tłuszczu?

Tłuszcz: czym właściwie jest?

Tkanka tłuszczowa pojawiła się w toku ewolucji człowieka. Ludzie wykształcili tkankę tłuszczową, aby magazynować energię. Dzięki temu mogli przystosowywać się do nowych środowisk i warunków klimatycznych, w których żywność mogła być trudno dostępna. (1)

Obecność tkanki tłuszczowej w organizmie zależy zarówno od genetyki, jak i od środowiska. Ponadto kobiety mają więcej tkanki tłuszczowej niż mężczyźni i ma ona tendencję do lokalizowania się w okolicy pośladków. (2)

Często uważa się, że aby schudnąć, trzeba pozbyć się całego tłuszczu z organizmu. Ale czy na pewno? Tłuszcz to tkanka, która umożliwia magazynowanie energii w organizmie. Ta tkanka tłuszczowa składa się z komórek magazynujących zwanych adipocytami.

Adipocyty magazynują nadmiar energii w postaci triglicerydów (lipidów) podczas odżywiania, z myślą o okresach ograniczonego dostępu do pożywienia. Kiedy masa ciała zaczyna rosnąć, adipocyty zwiększają swoją objętość i się namnażają. Po utracie kilogramów liczba tych komórek się nie zmniejsza. Dlatego odzyskanie utraconych kilogramów może wydawać się łatwe.

Istnieją białe adipocyty i brunatne adipocyty, które omówimy dalej.

Te komórki magazynujące tłuszcz w organizmie służą do gromadzenia energii. Gdy organizm staje w obliczu sytuacji wymagającej większej ilości energii, na przykład podczas wysiłku fizycznego, czerpie z zapasów energetycznych adipocytów i uwalnia kwasy tłuszczowe.

Widoczna tkanka tłuszczowa to tkanka podskórna i wewnętrzna.

Tłuszcz podskórny – co to jest?

Tłuszcz podskórny to tkanka tłuszczowa znajdująca się tuż pod skórą. To właśnie ją widać w postaci fałdek czy zaokrągleń w określonych miejscach ciała. Składa się z adipocytów, głównie białych, które magazynują nadmiar energii w postaci triglicerydów. O tym, jak rozkłada się w poszczególnych partiach ciała, piszemy w części „Gdzie magazynujemy tłuszcz i dlaczego?”.

Do czego służy tłuszcz w organizmie?

Tłuszcz wchodzi w skład błon komórkowych organizmu. To dzięki kwasom tłuszczowym wpływającym na płynność błon komórki mogą łączyć się ze sobą. Bez tłuszczu niemożliwe byłoby tworzenie niektórych hormonów. Przyczynia się on także do produkcji komórek obronnych organizmu. Bierze również udział w powstawaniu neuroprzekaźników. Gdy pojawia się stan zapalny, kwasy omega-3 pomagają go łagodzić. Ponadto tkanka tłuszczowa poprawia ukrwienie (3).

Tkanka tłuszczowa pełni wiele istotnych funkcji dla prawidłowego działania organizmu. Pomaga kontrolować metabolizm i termoregulację, może chronić przed urazami oraz pomaga regulować uczucie sytości (4). Tłuszcz pomaga chronić nasze narządy wewnętrzne. Adipocyty nie służą wyłącznie do magazynowania tłuszczu. Umożliwiają również organizmowi przechowywanie niektórych składników odżywczych, takich jak witaminy A, D i E.

Jaki jest skład tłuszczu?

W naszym organizmie wyróżnia się tłuszcz brunatny i tłuszcz biały. Każdy z nich pełni własną rolę. Oprócz koloru różnice między tłuszczem białym a brunatnym są znaczne.

Tłuszcz biały

Tłuszcz biały stanowi większość adipocytów w naszym organizmie. Białe adipocyty magazynują glukozę w postaci triglicerydów. Gdy organizm potrzebuje więcej energii, triglicerydy rozkładają się na glicerol i kwasy tłuszczowe, które zostaną wykorzystane przez inne narządy — to zjawisko nazywa się lipolizą. Tłuszcz biały pełni więc rolę rezerwuaru energii poprzez magazynowanie tłuszczu.

Tłuszcz brunatny

Tłuszcz brunatny ma z kolei mniejszą średnicę. Jego rola wiąże się z utlenianiem lipidów i temperaturą ciała. Jeśli jesteśmy w stanie odczuwać ciepło, zawdzięczamy to brunatnym adipocytom, które spalają kalorie i przekształcają je — to zjawisko nazywa się termogenezą.

Brunatna tkanka tłuszczowa wpływa na wrażliwość na zimno i odgrywa rolę w regulacji masy ciała. Jest mniejsza niż biała tkanka tłuszczowa. Jej główną funkcją jest wytwarzanie ciepła. Odgrywa także ważną rolę w kontroli temperatury ciała. Brunatne adipocyty przekształcają energię z pożywienia w ciepło.

Jak powstaje tłuszcz?

Czasem, wkładając stare spodnie, które nie chcą się dopiąć, zastanawiamy się, jak mogliśmy zgromadzić te dodatkowe kilogramy. Niektórzy nie mają już odwagi stanąć na wadze. Pojawia się więc pytanie: jak tłuszcz się tworzy? Proces zwany lipogenezą pokazuje, jak powstaje tłuszcz w organizmie.

Na początku przygotowujesz smaczny posiłek i jesz go z przyjemnością. Warto przypomnieć, że żywność dzieli się na 3 klasy: lipidy, białka i węglowodany.

Mięso, białka jaj i ryby to białka. W organizmie przekształcają się one w aminokwasy.
Węglowodany obejmują owoce, warzywa i fasolę… Po przetworzeniu stają się glukozą.
Lipidy znajdują się w produktach mlecznych, orzechach i nasionach oleistych, żółtkach jaj oraz olejach. Są przekształcane w kwasy tłuszczowe.

Te ostatnie trafiają do tkanki tłuszczowej w przypadku nadmiaru. Jednak same kwasy tłuszczowe nie stają się tłuszczem. Aby mogły zostać zmagazynowane, potrzebują glukozy pochodzącej ze skrobi i cukru.

Podczas trawienia wątroba lub tkanka tłuszczowa wychwytuje nadmiar kwasów tłuszczowych lub glukozy i magazynuje je w postaci tłuszczu w komórkach magazynujących tłuszcz zwanych adipocytami. (1)

Jak widzieliśmy wcześniej, tkanka tłuszczowa złożona z adipocytów jest rezerwuarem energii. Musi zapewniać równowagę między potrzebami organizmu a dostarczanym pożywieniem. Jeśli jemy zbyt dużo, organizm magazynuje ten nadmiar. Rozwój tkanki tłuszczowej przebiega w 2 etapach. Najpierw komórki tłuszczowe się namnażają, a następnie zwiększają swoją objętość.

Jakie są przyczyny magazynowania tłuszczu?

Spożywanie produktów o wysokim indeksie glikemicznym sprzyja gromadzeniu tłuszczu. Indeks glikemiczny to wskaźnik produktu, który pozwala szybko określić, czy będzie on miał wpływ na sylwetkę. Im wyższy indeks glikemiczny ma dany produkt, tym szybciej cukry zostaną wchłonięte i zmagazynowane w adipocytach w postaci tłuszczu (jeśli organizm nie potrzebuje ich do funkcjonowania).

Dlatego złe nawyki żywieniowe bardzo często prowadzą do pojawienia się fałdek. Gromadzenie tkanki tłuszczowej wynika wtedy ze składu Twoich posiłków. Przy nadmiarze cukru i kwasów tłuszczowych jest bardzo prawdopodobne, że ubrania przestaną dobrze leżeć. Lipidy są trawione i pozostają w adipocytach w postaci kwasów tłuszczowych. Te z kolei stają się tkanką tłuszczową.

Gdzie magazynujemy tłuszcz i dlaczego?

Wiele osób zaczyna nabierać w talii lub przybiera na udach i pośladkach, gdy gromadzi dodatkowe kilogramy. Kilka czynników wyjaśnia odkładanie się tłuszczu w jednej lub innej strefie ciała.

Tłuszcz ma tendencję do odkładania się w okolicy bioder, boczków i bryczesów u kobiet. Tłuszcz magazynowany w dolnej części ciała daje kobietom więcej energii na okres karmienia piersią i ciąży. Natomiast u mężczyzn tkanka tłuszczowa ma tendencję do odkładania się w okolicy brzucha.

To pokazuje, że płeć jest istotnym czynnikiem w magazynowaniu tłuszczu. Miejsce odkładania się tłuszczu różni się także w zależności od nawyków żywieniowych. U osób lubiących słodkie produkty biodra i ramiona powiększają się jako pierwsze.
Sylwetka różni się w zależności od osoby.

Jak tłuszcz jest eliminowany?

Często słyszy się, że tkanka tłuszczowa zamienia się w ciepło lub energię. Inni ćwiczą, myśląc, że przekształcą nadmiar tłuszczu w mięśnie. Tymczasem, według fizyków Rubena Meermana i Andrew Browna, prawo Lavoisiera pozostaje prawdziwe również w procesie eliminacji tłuszczu. Dla przypomnienia: słynne „Nic nie ginie, nic nie powstaje, wszystko się przekształca”. Tłuszcz staje się więc cząsteczkami w organizmie, zanim zostanie wydalony. Brown i Meerman stwierdzają w świątecznym wydaniu British Medical Journal z 2014 roku (5), że płuca umożliwiają usuwanie tłuszczu w postaci dwutlenku węgla.

Aby organizm sięgnął po swoje zapasy, liczba kalorii dostarczanych z pożywieniem musi być niższa niż liczba kalorii wydatkowanych. Według tych dwóch naukowców narządy oddechowe usuwają 84% masy tłuszczowej. Pozostała część tłuszczu jest wydalana wraz z wodą poprzez pot i mocz. W uwalnianiu tłuszczu z tkanki tłuszczowej uczestniczy kilka mechanizmów. Opisujemy je poniżej.

Lipoliza

Lipoliza to naturalny proces uwalniania tłuszczu z tkanki tłuszczowej, czyli po prostu tłuszczu. „Lipoliza” pochodzi od dwóch terminów: „lipos”, czyli tłuszcz, oraz „lusis”, czyli przerwanie lub rozpuszczenie. Termin ten oznacza proces, w którym tłuszcz w organizmie ulega rozpuszczeniu. W tkance pod skórą znajdują się komórki tłuszczowe. Gdy niektóre hormony, takie jak testosteron, adrenalina lub grelina, stymulują enzymy, uwalniane są kwasy tłuszczowe. W ten sposób lipidy ulegają rozkładowi, co prowadzi do rozpadu tłuszczu.

Dowiedz się więcej o lipolizie

Proces termogenezy

Termin ten pochodzi od słów thermos (ciepło) i genesis (powstawanie). Oznacza zwiększenie wydatku energetycznego w stosunku do podstawowej przemiany materii (6). Termogeneza przejawia się więc wzrostem temperatury ciała. Tłuszcze zgromadzone w komórkach są wykorzystywane do pokrycia wydatkowanej energii. Wśród substancji wymienianych w kontekście termogenezy są m.in. kofeina, nikotyna i adrenalina.

Źródła i przypisy

(1) https://www6.inra.fr/productions-animales/content/download/4197/43018/version/1/file/Prod_Anim_1999_12_4_08.pdf
(2) Björntorp, P. (1991). Adipose tissue distribution and function. International journal of obesity, 15 Suppl 2, 67-81 .
(3) http://www.chups.jussieu.fr/polys/biochimie/REbioch/POLY.Chp.7.html
(4) Berry, Daniel C et al. “The developmental origins of adipose tissue.” Development (Cambridge, England) vol. 140,19 (2013): 3939-49. doi:10.1242/dev.080549
(5) When somebody loses weight, where does the fat go? (2014), BMJ, doi: https://doi.org/10.1136/bmj.g778
(6) Klaas R Westerterp, (2014). Diet induced thermogenesis, Nutrition & Metabolism. DOI: 10.1186/1743-7075-1-5

Najczęściej zadawane pytania

Jak organizm uwalnia zapasy tłuszczu?

Kluczową rolę odgrywa tu lipoliza. Pod wpływem hormonów, takich jak adrenalina, uwalniane są kwasy tłuszczowe, które służą jako źródło energii. Organizm sięga po swoje zapasy wtedy, gdy liczba kalorii dostarczanych z pożywieniem jest niższa niż liczba kalorii wydatkowanych, na przykład podczas wysiłku fizycznego. Szczegóły tego mechanizmu znajdziesz w części „Lipoliza”.

Jak tłuszcz jest usuwany z organizmu?

Uwolniony tłuszcz przekształca się w cząsteczki, które opuszczają organizm głównie przez płuca, w postaci dwutlenku węgla, a w pozostałej części wraz z wodą. Więcej o badaniach Rubena Meermana i Andrew Browna przeczytasz w części poświęconej usuwaniu tłuszczu z organizmu.

Jak opróżnić komórki tłuszczowe (adipocyty)?

Gdy organizm potrzebuje więcej energii, na przykład podczas wysiłku fizycznego, triglicerydy zgromadzone w adipocytach rozkładają się na glicerol i kwasy tłuszczowe. Te kwasy tłuszczowe są następnie wykorzystywane przez inne narządy – to właśnie lipoliza. Na czym dokładnie polega ten proces, wyjaśniamy w częściach „Tłuszcz biały” i „Lipoliza”.

Czy organizm może wykorzystać tłuszcz podskórny?

Tłuszcz podskórny należy do zapasów organizmu i jest wykorzystywany w ramach tych samych mechanizmów co pozostała tkanka tłuszczowa, opisanych w częściach „Lipoliza” i „Proces termogenezy”. W sprawach dotyczących zdrowia skonsultuj się z lekarzem lub innym specjalistą.

Czytaj dalej

Jeśli chcesz zgłębić temat, zajrzyj też do tych powiązanych artykułów:

• Czym jest lipoliza?
• Jak uniknąć magazynowania tłuszczu?
• Dobre i złe tłuszcze: poznaj wreszcie różnicę!

Przydatne kategorie: Wszystko o wyszczuplaniu.

Więcej w sklepie Cellublue: nasze produkty do pielęgnacji sylwetki.